علوم روانشناسی، تربیتی و مشاورهعلوم زیستی موضوعات بدنی و جسمی

نابینایی و نقایص بینایی چیست و تست سنجش بینایی

نابینایی blindness و نقایص بینایی پدیده هایی بس کهن هستند که قدمت آنها را می ­توان با تاریخ حیات انسان همزاد و همزمان دانست. اما متاسفانه انواع تست سنجش بینایی به موازات نابینایی و نقایص بینایی در تاریخ بشر ابداع نشده اند. حس بینایی vision به عنوان مهمترین حس از حواس 5گانه از دیرباز مورد توجه فلاسفه، هنرمندان، زیست­شناسان و روانشناسان بوده است.

بینایی از مهمترین عوامل درک و دریافت محیط زندگی است و نقش تنظیم کننده بخش مهمی از رفتارهای انسان را بر عهده دارد. به گفته دکتر امیر محمد شهسوارانی عصب روانشناس انستیتو رزا مایند|IPBSES حدود 90 درصد از کرتکس حسی sensory cortex و کرتکس ارتباطی associative cortex مربوط به بینایی هستند.

برای مطالعه بیشتر: ویژگی های نابینایی در نابینایان و کیفیت زندگی آنها

احساسات و عواطف فرد نابینا و یا دارای نقایص بینایی چگونه است؟

مثل تمامی افراد معلول، فرد نابینا و دارای نقایص بینایی هم می ­خواهد که ما با وی همچون سایر افراد رفتار کنیم. تعداد زیادی افراد نابینا و یا دارای نقایص بینایی مورد ترحم قرار می گیرند و حتی از کمک­ های غیر ضروری دیگران بهره ­مند می گردند.

افراد نابینا با وجود این که در بعضی موقعیت ­ها ممکن است به کمک نیازمند باشند، اما در اصل ترجیح می­دهند که مستقل باشند. آنها به توجه به دیگران نسبت به خود ارج می ­نهند. اما مایلند که افراد به جای اشاره کردن به تفاوت ­هایشان، از مشابهت­ های خود با آنها صحبت کنند.

دلیل ترس ما از نابینایی و نقایص بینایی چیست؟

نقص های بینایی بیش از هر معلولیت دیگر ناتوانی بار می ­آورند. راستی چرا ما از نابینایی این قدر می­ ترسیم و توجه بیشتری به آن معطوف داریم؟

مهمترین دلیل آن است که نابینایی نمایانتر از از سایر معلولیت ­های موجودات است. مثلاً، تا هنگامی که با فرد ناشنوایی deaf صحبت نکرده­ایم، نمی­توانیم بفهمیم که آیا او واقعاً ناشنوا است؟!

تعداد زیادی از افراد عقب ­مانده ذهنی mentally retarded از نظر ظاهری با دیگران فرقی ندارند. در حالیکه فرد نابینا نشانه ­های زیادی دارد که او را از دیگران متمایز می­سازند. مانند عصای سفید white stick، عینک­ های سیاه و ضخیم، سگ راهنما watch dog و …

تعریف نابینایی و نقایص بینایی از نظر علمی چیست؟

یکی از شایع­ ترین و مهمترین گروه­ های معلولین جسمی را نابینایان تشکیل می­دهند. به گفته دکتر امیر محمد شهسوارانی عصب روانشناس انستیتو رزا مایند IPBSES، در اکثر جوامع، بزرگترین گروه جمعیتی از محدودیت های جسمانی در دسته های نابینایی است.

از آنجا که نابینایی در تمام موارد مطلق absolute نبوده و اکثراً افرادی که نقص بینایی visual impairment دارند از دید مختصر و حتی قابل استفاده­ ای برخوردار می باشند، لذا امکان بیان تعریفی جامع در این زمینه مشکل است. بیشتر متخصصان در این زمینه ترجیح می دهند از گروه ­بندی سطوح مختلف نابینائی استفاده کنند.

در تعریفی جامع و کلی با اقتباس از سازمان جهانی بهداشت WHO می­توان بیان داشت فرد نابینا کسی است که با وجود برخورداری از مهندسی پزشکی، قدرت بینایی وی در چشم، کمتر از یک ­دهم تا بیست­ دویستم باشد.

در واقع، نابینا به کسی گفته می­شود که در فرآیند رشد و تحول زیستی، شناختی و فردی-اجتماعی خود، از «نور» light و تجربۀ «دیدن» seeing محروم است.

به بیان دیگر، می­توان گفت نابینا به کسی گفته می ­شود که تیزبینی visual acuity او در چشم بهتر و حتی با استفاده از وسایل کمکی، نظیر عینک و لنز، 200/20 و یا کمتر باشد.

نابینایی و نقایص بینایی چیست و تست سنجش بینایی چگونه است؟
نابینایی و نقایص بینایی چیست و تست سنجش بینایی چگونه است؟

تعریف قانونی در برابر تعریف پرورشی نابینایی و نقایص بینایی

با توجه به پیچیدگی پدیده نابینایی و نقایص بینایی، بسیاری از مراجع و منابع علمی نابینایی و نقایص بینایی را در قالب دو تعریف قانونی و پرورشی بیان می­دارند:

تعریف قانونی (پزشکی) نابینایی و نقایص بینایی:

این تعریف دربردارندۀ ارزیابی­هایی از حدّت بینایی و میدان دید است و به قصد تعیین شرایط و مزایای قانونی موجود برای افراد دارای نابینایی و نقایص بینایی (نظیر دریافت مقرری و امتیازات مالی جهت خرید وسایل ویژه) مورد استفاده قرار می­گیرد.

تعریف قانونی نابینایی و نقایص بینایی در سال 1934 میلادی توسط انجمن پزشکی ایالات متحده امریکا ارائه شده و مورد قبول بنیاد امریکایی نابینایان قرار گرفته است.

فرد نابینای قانونی کسی است که تیزبینی او در چشم بهتر و حتی با استفاده از عینک و وسایل کمکی بیست دویستم یا کمتر باشد و یا میدان دید وی چنان کم است که چیزی را فراتر از زاویۀ 20 درجه نمی­بیند.

دید بیست دویستم یدان معنا است که شخص از فاصله 20 پایی همان چیزی را ببیند که یک فرد با دید معمولی آن را در فاصله 200 پایی تشخیص می­دهد (تیزبینی بهنجار بیست بیستم است).

گنجاندن ضابطۀ میدان محدود بینایی در تعریف فوق به این معنی است که شخص ممکن است در مرکز میدان بینایی visual field از دید بیست بیستم برخوردار باشد، اما دید خارجی وی به شدت محدود باشد.

در طبقه ­بندی قانونی، نیمه بینایان کسانی هستند که تیزبینی آنها در چشم مسلط و با استفاده از وسایل کمک بینایی بین بیست هفتادم و بیست دویستم باشد.

نابینایی و نقایص بینایی چیست و تست سنجش بینایی چگونه است؟
نابینایی و نقایص بینایی چیست و تست سنجش بینایی چگونه است؟

تعریف پرورشی نابینایی و نقایص بینایی:

بسیاری از متخصصان تعلیم و تربیت و نیز آموزش و پرورش تعریف قانونی را ناکافی دانسته و به دلیل محدودیت­های موجود در این تعریف از تعریف پرورشی جانبداری می­ کنند.

از نظر پرورشی educational افراد دارای نابینایی و نقایص بینایی کسانی هستند که آسیب ­دیدگی دیداری آنها به قدری شدید است که مجبورند خواندن را بوسیلۀ خط بریل braille یا با استفاده از روش­ های شنیداری یاد بگیرند.

نیمه بینایان یا افراد دارای نقایص بینایی کسانی هستند که می­ توانند حروف را بخوانند، اما نیازمند طرح ­ها یا کتاب های اصلاح شده و چاپ شده با حروف درشتند.

گرچه تعریف پرورشی دقت تعریف قانونی را ندارد اما متخصصان تعلیم و تربیت (پرورشکاران) educators آن را ترجیح می ­دهند. زیرا در اینجا بر متغیر تربیتی روش آموزش خواندن تاکید می شود.

نابینایی و نقایص بینایی چیست و تست سنجش بینایی چگونه است؟
نابینایی و نقایص بینایی چیست و تست سنجش بینایی چگونه است؟

طبقه­ بندی انواع نابینایی و نقایص بینایی

اگرچه گروه­ بندی ­های متعددی در مورد نابینایی و نارسایی ­های بینایی وجود دارد، لیکن در حالت کلی می­توان آنها را با توجه به تعریف نابینایی و نقایص بینایی از منظر قانونی و پرورشی به 4 دسته تقسیم نمود:

1) نابینای مطلق:

نابینای مطلق به فردی اطلاق می­شود که دارای ویژگی­ های زیر است:

الف: هیچگونه دیدی ندارد یا هیچ­گاه نداشته است.

ب: نور برای وی قابل رویت نیست.

2) نابینا:

نابینا به فردی اطلاق می­شود که دارای ویژگی­های زیر است:

الف: قدرت بینایی وی پس از ترمیم برابر با بیست دویستم است (دید طبیعی بیست بیستم است).

ب: زاویۀ دید وی کمتر از 20 درجه است (میدان دید وی به حدی است که به نگاه کردن شخص از داخل یک لوله شبیه است و به آن دید تونلی می ­گویند).

پ: تشخیص نور و حرکت از فاصلۀ یک متری برای او مقدور نیست

ت: با هیچ وسیله ­ای نمی­تواند از طریق حس بینایی آموزش ببیند

ث: آموزش تنها از طریق حس شنوایی و لامسه امکان پذیر است.

3) نیمه­ بینا:

نیمه بینا به فردی گفته می­ شود که دارای ویژگی ­های زیر است:

الف: قدرت بینایی در چشم بهتر و با استفاده از وسایل کمک بینایی از بیست دویستم بیشتر و از بیست هفتادم کمتر است (در نتیجه مرز بینایی و نابینایی است).

ب: با استفاده از ذره­ بین و خطوط درشت و نظایر آنها به مطالعه و آموزش می ­پردازد.

4) دیربینا:

دیر بینا به فردی اطلاق می­شود که با توجه به نقصی که در بینایی­ اش وجود دارد از باقیماندۀ بینایی خود با استفاده از وسایل کمک بینایی، بهره ­برداری نسبی نماید. میزان بینایی این فرد از بیست هفتادم بیشتر و از بیست بیستم کمتر است.

نابینایی و نقایص بینایی چیست و تست سنجش بینایی چگونه است؟
نابینایی و نقایص بینایی چیست و تست سنجش بینایی چگونه است؟

سنجش بینایی: تشخیص نابینایی و نقایص بینایی

برای اینکه از نظرگاه رسمی و قانونی بتوان فردی را دچار نابینایی و یا نقایص بینایی قلمداد نمود باید به دو جنبه اساسی توجه کرد. یکی از این جنبه ­ها حساسیت بینایی مرکزی و جنبۀ دیگر حساسیت بینایی محیطی است:

الف: حساسیت بینایی مرکزی

نسبت بیست دویستم به عنوان حساسیت بینایی طبیعی ملاک عمل قرار می­ گیرد. صورت این کسر فاصله ­ای را مشخص می ­کند که در آن فرد قادر است حرف یا نمادی را که معمولاً روی چارت اسنلن Snellen chart قرار دارد بخواند.

مخرج این کسر نیز عددی را نشان می­ دهد که نمایانگر فاصله ­ای است که شخص با بینایی طبیعی می­ تواند نمادهای مربوط به سنجش بینایی را بخواند. به عبارت ساده­ تر، دقت بینایی معمولاً با استفاده از چندین خط و نشانه که به تدریج کوچکتر می­ شوند، اندازه­گیری می گردد.

شخصی که مورد آزمایش بینایی سنجی قرار می­گیرد از فواصل معینی نمودار اسنلن را می­ خواند. دقت بینایی او با تعداد خطاهایی که می­تواند بخواند تعیین گشته و به صورت یک نسبت عددی نشان داده می ­شود.

ب: حساسیت بینایی محیطی

گنجاندن میدان محدود بینایی در تعریف قانونی (که در بخش تعریف نابینایی توضیح داده شده است) به منزلۀ آن است که شخص ممکن است در میدان مرکزی دید دارای قدرت طبیعی بیست بیستم باشد. اما دید خارجی وی به شدت محدود بوده و دارای میدان دیدی کمتر از 20 درجه باشد.

انجمن های تخصصی روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی

عوامل موثر در نابینایی و نقایص بینایی

عوامل بسیاری را می­توان در زمینۀ نابینایی موثر دانست که فهرست بلندی را تشکیل می دهند. اما به شکلی کلی می­توان عوامل دخیل و موثر در نابینایی و نقایص بینایی را در سه دستۀ عمده و کلی مورد بحث و بررسی علمی قرار داد:

الف) عوامل ارثی و ژنتیکی:

به شکل مرسوم عوامل ژنتیکی با توجه به پژوهش­ ها و مطالعات انجام شده غالباً تحت تاثیر یک ژن نهفته latent عمل می­نمایند. نمونه­های رایج این مسایل بیماری­ های پلکی غدد اشکی و کره چشم هستند.

ب) عوامل مادرزادی:

منظور از علل مادرزادی در نابینایی و نقایص بینایی آن دسته از عواملی هستند که به هنگام دورۀ بارداری مادر و در سیر رشد جنینی منجر به بروز آسیب ­های بینایی بر جنین می­شوند که مهمترین آنها سرخجه rubella (به عنوان عاملی ویروسی) و توکسوپلاسموز toxoplasmosis (به عنوان عاملی انگلی) هستند.

ب) عوامل محیطی:  

عوامل محیطی دخیل در نابینایی و نقایص بینایی به دو دسته تقسیم می­شوند:

– بیماری ­ها: شامل بیماری­ های عفونی (مننژیت)، بیماری­ های مقاربتی (سیفیلیس)، بیماری ­های داخلی (دیابت)، بیماری­ های مغز (تومورهای مغزی) و بیماری­ های چشمی (آب مروارید، آب سیاه و عفونت­ های تراخمی)

– حوادث: شامل حوادث ناشی از کار، تصادفات وسایل نقلیه، جنگ و …

دکتر امیر محمد شهسوارانی

دکتر امیر محمد شهسوارانی؛ جامعه شناس/ روانشناس عضو نظام روانشناسی ایران، کانادا، ایالات متحده امریکا، و سوئد ارائه خدمات مشاوره فردی، گروه و سازمانی مجری پروژها های مدیریت منابع انسانی سازمان ها، استخدامی، ارزشیابی های ادواری پرسنلی، و ...

نظر

  1. سلام آـقای دکتر
    چطور میشه نابینایی رو از نقایص بینایی جداگانه تشخیص داد؟
    جایی هست بشه این تست ها رو انجام داد به شکل جامع و کاملش؟

    1. درود
      ممنون از توجهتون به مطلب نابینایی و نقایص بینایی
      الان در حال حضار تست های غربالگری پیش از مدرسه بخش عمده ای از این کار رو انجام میدن
      البته پیشنهاد شده برای نابینایی و نقایص بینایی از 2.5 سالگی میشه اقدام کرد.
      ولی سالامه حداقل 1 بار مراجعه به چشم پزشک و بینایی سنج بسیار سودمنده

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا